Kislev ayı karanlık zamanları anlatır. Bu ayda günler kısalarak geceler en uzun noktasına ulaşır. Hanuka bayramı ise bir ışıklar bayramıdır ve tam da bu karanlık günlerde Kislev ayının 25. gününden itibaren 8 gün boyunca kutlanır. Hanuka etimolojik olarak kökünden gelir ve adamak ve ortaya çıkarmak anlamlarına gelir.
Hanuka חנוכה sözcüğünü hanu-ka olarak da ayırmak mümkündür. Hanu İbranice durmak, park etmek, kamp kurmak fiilinin eril çoğul emir kipidir. harflerinin gematriası da 25 eder. Yani kelimeyi “25. günde durdu- lar olarak okumak da mümkündür.
HANUKA’NIN ORİJİNİ
Hanuka orijini en açıkça bilinen bayramlardan olmasına rağmen yine de onun da bazı gizemleri vardır.
Hanuka, rahip kabilesinden bir aile olan Makabiler ile Helenistik yöneticiler ve Helenleşmiş yahudiler arasında geçen M.Ö 169-166 tarihli savaşlara dayanır. Bu savaşlar hem anti sömürgeci bir savaş hem de bir iç savaş olmaları ile bilinir.
Bu tarihlerde Grek kralı 4. Antiohos bölgesel dinlerin kökünü kazımaya karar vermişti. Yahudilik de bu bölgesel dinlerden biriydi. Yeruşalayim’deki kutsal tapınakta pagan adetleri ve ritüelleri uygulanıyor, Helenistik kültürün gücüne kapılan birçok yahudi de bu adetleri uyguluyor, kralın emirlerine uyuyordu. Bunun yanısıra, örneğin sünnet, koşer yiyecekler ve Şabat tutmak ölümcül cezalardandı.
Elbette kralın emirlerini katı bularak onları uygulamayan Yahudiler de vardı ve Modin’de yaşayan Haşmonay sülalesinden ve 5 oğul sahibi rahip Matathias önderliğinde toplanmışlardı. Bu aileye Makabiler denirdi. Üç yıllık çetin bir savaştan sonra Makabi güçleri savaşı kazandılar. M.Ö. 166’da Yeruşalayim’i geri aldılar ve şehri tapınağa, yakılıp yıkılmış tapınağı da şehre tekrar kazandırdılar. Tapınak Kislev ayının 25’inde arındırılmıştı tam da yabancıların onu kirletmeye başladığı günün yıldönümünde. Tapınak yeniden kutsallığa adandıktan sonra kutlama 8 gün sürmüştü. Peki neden 8 gün?
Grekler tapınağa girdiklerinde kutsala saygısızlık ederek her yeri yakıp yıkmışlardı ve bunun bir sonucu olarak da buradaki menorayı yakmak için gereken bütün yağları manevi olarak kirletmişlerdi. Makabiler onları yenip tapınağa girdiklerinde aradılar ve ağzı baş kohen tarafından kapatılmış yani mührü kirilmamis tek bir küçük şişe zeytin yağı bulabildiler. Bu şişe mumları yakmak için sadece bir gün yetecekti buna rağmen bir mucize olmuş ve mumlar yeni bir yağ yapmaya yetecek 8 gün süresince yanmaya devam etmiştir. Zaten Makabiler savaşırken kutlayamadıkları için Sukot’a benzer bir kutlama yapmak niyetinde idiler. Sukot 7 gün sürer, onun sonu olan Şemini Atzeret ise 1 gün. Hanuka bu yüzden 8 gündür. Tek bir şişenin 8 gün yanabilmesinin spiritüel anlamı yaradanın yardımıyla en ufak adımların bile biz insanlar için son- suzluğa ve sonsuz spiritüel zenginlige uzanabilmesidir. Ayrıca evren 7 günde yaratılmıştır bu nedenle & sonsuzlu- gu temsil eder.
GÜNÜMÜZDE HANUKA
– Hanukiya nedir?
Tapınağın yeniden adandığı günden beri Yahudiler her yıl bu mucizeyi anmak için 9 kollu özel bir şamdan kullanırlar. Bu şamdana hanukiya denir. Şamdanın 8 kolu birbiri ile aynı boydadır yalnız bir de en ortada bulunan bir kol vardır. Bu kol diğerlerinden uzundur ve hanukiya mum- larını yakmak için kullanılır. Bu kola şamaş denir.
Dikkat edilmesi gereken iki konu vardır. Hanukiya aydınlatma görevi ile kullanılamaz, bu nedenle hanukiya yakılırken odada başka bir ışık kaynağının da bulunması önemlidir. Diğer bir husus da şudur; hanukiya yandığı süre boyunca odada yalnız bırakılmaz.
– Hanukiya nasıl yakılır?
Yüzümüzü hanukiyaya döndüğümüzde sağ basta kalan koldan başlayarak mumları yerleştiririz. İlk gece en sağımızdaki kola bir mum yerleştiririz, onu şamaş ile yakar ve kutsama dualarını okuruz. İkinci gece ve diğer gecelerde ilk mumun soluna bir mum daha ekleyerek mum sayısını birer birer arttırırız.
Sevivon, dreidel nedir?
Dört yüzlü topaç. Dört yüzünde şu harfler bulunur; nun, gimel, hey ve şin. Bu harfler “Nes gadol haya şam. yani “Orada büyük bir mucize vardı.” cümlesini oluşturan kelimelerin baş harfleridir. Yidiş dilinde ise, nun nits (hiçbir şey). gimel ganz (her şey), hey halb (yarı), şin ştel-arein (biraz koy) kelimelerinin baş harflerine tekabül eder.
– Dreidel nasıl oynanır?
Oyun genellikle şeker, çikolata veya kuruyemişle oynanır. Herkes bir kaba, ellerindeki eşit sayıdaki fındığı koyar. Topaç sırayla çevrilir. Nun gelirse hiçbir şey olmaz, hey gelirse oyuncu kaptaki fındıkların yarısını alır, şin gelirse elindeki fındıklardan bir kısmını kaba koymak zorundadır, gimel gelirse oyuncu kaptaki fındıkların tamamını alır ve diğer oyuncular yine başlangıç miktarı kadar fındığı kaba koyarlar. Bu durum herkes elindeki fındıkları tüketerek iflas edip geriye tek bir kazanan kalıncaya kadar devam eder.
– Latkes nasıl yapılır?
Latkes Hanuka bayramının geleneksel yiyeceklerindendir. İstediğiniz miktarda patatesi rendeleyin ve fazla suyunu sıkarak nemini alın. Rendelenmiş patatesi un, tuz, yumurta ve rendelenmiş soğanla karıştırın.
Karışımı avcunuzda top haline getirerek kızgın yağa atın ve bastırarak kızartin. Topların iki tarafı da altın rengini alıncaya kadar kızartmaya devam edin. Toplar iyice kızardıktan sonra kağıt havlu üzerine koyup fazla yağını alın. Latkes sabah kahvaltısında krem peynir yanında. öğlen ekşi acı sos ile, akşam ise somon füme ile yenebilir.
Bu yazımda sizlere Hanuka ruhunu tanıtmaya çalıştım. Aslında Yahudiler ile Grekler arasındaki mücadele her şeyden çok maneviydi, bu iki ayrı dünya arasındaki bir çatışmaydı; Tora düşüncesine karşı Grek düşüncesi… Ama bu aynı zamanda her birimizin içinde var olan içsel bir çatışmayı da simgeliyor.
Kabalistler Hanuka’yı üç ata ile de ilişkilendirmişlerdir. Ayın elemental harfi Şin, 3 tane Vav harfinden oluşur ve kendisini oluşturan 3 Vav harfinden dolayı 3 ata ile yani Avram, Yitshak ve Yaakov ile ilişkilendirilir. Her ata için bir Şin harfi alıp yanyana koyarsak bir hanukiya yani 9 kollu şamdanı elde ederiz. Hanuka mucizesi bu üç atanın her insanın ruhunda saklı olan ışığı yeniden canlandırma kabiliyetini temsil eder.
Hanuka karanlıktan ışığın, umutsuzluktan umudun doğduğu bir dönemdir. Diliyorum ki atalardan gelen gücünüz ve umutlarınız hiç tükenmesin.